พระเจดีย์และวิหารที่โดดเด่น

ภายในวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร มีพระเจดีย์และวิหารที่โดดเด่นดังนี้

1. พระบรมธาตุเจดีย์ สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ.1719 เป็นพระเจดีย์ขนาดใหญ่ที่สุดในภาคใต้ และเป็นเจดีย์ทรงระฆังขนาดใหญ่องค์แรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่ฐานใต้ระเบียงทับเกษตรมีช้างล้อม 22 เชือก ถือเป็นมหาสถูปนอกเมืองที่สร้างขึ้นตามคติลังกา (เมืองที่กล่าวถึงนี้คือเมืองพระเวียง)

2. วิหารหลวง สร้างขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ต่อมาวิหารทรุดโทรมลง เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย) จึงได้ปฏิสังขรณ์ขึ้นใน พ.ศ.2354 ถึง พ.ศ.2382 วิหารหลังนี้จึงมีคุณค่าในแง่ของการสืบทอดรูปแบบทางสถาปัตยกรรมอันเป็นเอกลักษณ์ตั้งแต่สมัยอยุธยา

3. วิหารธรรมศาลาและระเบียงคต วิหารธรรมศาลาสร้างขึ้นในราว พ.ศ.1919 เป็นวิหารด้านทิศตะวันออก ทำหน้าที่เป็นศาลาทางเข้าสู่องค์พระบรมธาตุเจดีย์ด้านทิศตะวันออก และใช้เป็นที่แสดงธรรมเทศนาในบางโอกาส ส่วนระเบียงคตสร้างขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาเข้ามาปกครอง ใช้เป็นผนังหรือกำแพงล้อมรอบองค์พระบรมธาตุเจดีย์และเจดีย์ราย ทำให้พื้นที่บริเวณรายรอบองค์พระบรมธาตุเจดีย์และวิหารข้างเคียงกลายเป็นพื้นที่เขตพุทธาวาส

4. วิหารพระทรงม้าและวิหารเขียน เดิมเป็นวิหารทางเข้าสู่องค์พระบรมธาตุเจดีย์ด้านทิศเหนือ เพื่อเชื่อมเข้ากับบันไดขึ้นสู่ลานประทักษิณขององค์พระบรมธาตุเจดีย์ ภายใน “วิหารพระทรงม้า” มีประติมากรรมปูนปั้นพุทธประวัติตอนมหาภิเนษกรมณ์ที่งดงาม ส่วนภายใน “วิหารเขียน” เดิมเคยมีภาพเขียนด้านพุทธประวัติ เมื่อภาพเขียนชำรุดมาก จึงได้ลบออกและปรับปรุงเป็นพิพิธภัณฑ์เครื่องพุทธบูชา เรียกว่า “ศรีธรรมราชพิพิธภัณฑ์”

5. วิหารโพธิ์ลังกา (วิหารโพธิมณเฑียร) เป็นสถาปัตยกรรมรูปแบบหนึ่งตามคตินิยมของลังกา มีการปลูกต้นโพธิ์โดยนำหน่อต้นพระศรีมหาโพธิ์จากประเทศศรีลังกามาปลูกไว้ตรงกลางวิหาร เพื่อแสดงสัญลักษณ์การตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ภาพกราฟิคแสดงเขตพุทธาวาสของวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร
ภาพกราฟิคแสดงเขตพุทธาวาสของวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร (ที่มา : เกรียงไกร เกิดศิริ,บรรณาธิการ : มรดกพุทธศิลปปัตยกรรม วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร 2556